PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis)

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis), HIV bulaşma riskini azaltmak için temas gerçekleşmeden önce kullanılan antiretroviral koruyucu tedavi protokolüdür. Bu yaklaşım, ilaçların bağışıklık hücrelerinde koruyucu düzeyde bulunmasını sağlayarak virüs temas ettiğinde çoğalma ve hücre içine yerleşme sürecini engeller. PrEP, HIV’e karşı bilimsel olarak kanıtlanmış bir önleme yöntemidir ve HIV enfeksiyonu bulunan kişilerde tedavi amacıyla kullanılmaz.

PrEP, toplumsal HIV önleme stratejilerinde yüksek risk altındaki bireyler için geliştirilmiştir. Günlük kullanım ya da belirli durumlarda ihtiyaca bağlı kullanım protokolleri uygulanabilir. Etkinlik, düzenli ilaç alımı, uygun farmakolojik doz birikimi ve takip testleriyle artırılır. Bu yöntem HIV dışındaki diğer cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı koruma sağlamaz ve prezervatif kullanımının yerini tutmaz.

PrEP HIV’den Nasıl Korur?

PrEP HIV’den korunmayı, virüs vücuda girse bile çoğalmasını ve hücre içine entegre olmasını engelleyen antiretroviral ilaçlarla sağlar. İlaç bileşenleri virüsün genetik materyalinin kopyalanmasını durdurarak enfeksiyonun kalıcı hâle gelmesini önler.

Bu koruma, ilaçların kandaki ve mukozal dokulardaki yoğunluğunun belirli seviyeye ulaşmasıyla etkili olur. Düzenli kullanımda temas gerçekleşse bile virüs hücre içine giremez ve enfeksiyon başlatamaz. Etkinlik, temas türü (anal, vajinal, kan teması), partnerin viral yükü ve uyum gibi faktörlere bağlı olarak değişebilir. Koruma tedavi kesildiğinde devam etmez.

PrEP Kimlere Önerilir?

PrEP, düzenli veya yüksek riskli HIV maruziyeti taşıyan bireylere önerilen koruyucu bir tedavi yöntemidir. Risk değerlendirmesi temas sıklığı, partnerin durumu ve bireyin davranışsal faktörleri göz önünde bulundurularak yapılır.

PrEP önerilen durumlar:

• HIV pozitif partneri olan bireyler
• Birden fazla partnerle ilişki yaşayan ve korunma kullanmayanlar
• Erkeklerle seks yapan erkekler (MSM)
• Seks işçileri
• Enjeksiyon yoluyla madde kullanımında iğne paylaşanlar
• Tekrarlayan PEP ihtiyacı ortaya çıkanlar

Düşük riskli bireylerde PrEP yerine standart korunma yöntemleri yeterli olabilir.

PrEP Ne Zaman Kullanılmalı?

PrEP kullanımı, HIV maruziyetinin sürekli veya dönemsel olmasına göre günlük ya da ihtiyaca bağlı protokoller ile uygulanır. Sürekli yüksek risk taşıyan bireylerde günlük kullanım önerilirken belirli temas dönemlerine sahip kişilerde alternatif rejimler değerlendirilebilir.

Sürekli kullanım, koruyucu ilaç düzeyini stabil tutar ve en yüksek koruma oranını sağlar. İhtiyaca bağlı kullanım belirli protokollerle uygulanır ancak herkes için uygun değildir ve bazı temas türlerinde daha düşük koruma sağlayabilir. Hangi yöntemin seçileceği klinik değerlendirme ile belirlenir.

PrEP Nasıl Kullanılır? Günlük ve On-Demand Protokoller

PrEP tedavisi, günlük düzenli kullanım veya belirli durumlarda ilişki öncesi ve sonrası uygulanan on-demand rejimler ile uygulanır. Günlük kullanım en güvenilir yöntem olarak kabul edilir ve hem anal hem vajinal temas için uygundur.

Günlük kullanımda ilaç her gün alınır ve birkaç gün içinde koruyucu seviyeye ulaşır. On-demand kullanım, özellikle anal temas için belirli doz şemalarıyla uygulanır ancak vajinal temas veya düzensiz kullanımda yeterli koruma sağlamayabilir. Her iki yöntemde de tıbbi takip, uygun testler ve düzenli kontroller gereklidir.

PrEP Etkinliği ve Bilimsel Kanıtlar

PrEP, doğru kullanıldığında HIV bulaş riskini büyük ölçüde azaltan bilimsel olarak kanıtlanmış bir önleme yöntemidir. Koruyuculuk oranı ilaç uyumu, temas türü ve farmakolojik birikim seviyesine göre değişir.

Klinik çalışmalarda düzenli kullanımda özellikle anal temas için %90’ın üzerinde koruma sağlayabildiği gösterilmiştir. Vajinal doku dağılımı nedeniyle koruyucu seviyeye ulaşma süresi daha uzun olabilir ancak doğru kullanımda etkinlik yüksektir. Tedavinin etkili olabilmesi için düzenli ilaç alımı ve takip testleri zorunludur.

PrEP İçin Hangi Testler Yapılır? Başlangıç ve Takip Protokolü

PrEP tedavisi öncesi HIV testi yapılması zorunludur ve tedavi sürecinde düzenli takip testleri uygulanır. Başlangıç değerlendirmesi tedavinin güvenli kullanılabilmesi için klinik açıdan kritik öneme sahiptir.

Başlangıçta yapılan testler:

• HIV testi
• Böbrek fonksiyon testleri
• Hepatit markerları
• Gebelik testi (gerektiğinde)

Takip sürecinde belirli aralıklarla HIV testi, böbrek fonksiyonları ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyon taramaları yapılır. Tedavi, yalnızca HIV negatif bireylerde uygulanır.

PrEP Kullanırken HIV Testi Ne Zaman Yapılmalı?

PrEP kullanırken HIV testi, tedavi başlamadan önce, kullanım süresince düzenli aralıklarla ve tedavi kesildikten sonra planlanan protokole göre yapılmalıdır. Düzenli testler hem koruma etkinliğini hem de olası enfeksiyon gelişimini izlemek için gereklidir.

Genellikle 3 ayda bir HIV testi önerilir. Bu aralık, tedaviye uyum, yeni temaslar, partner statüsü ve klinik değerlendirmeye göre değişebilir. Testler, pencere dönemi ve test türü dikkate alınarak uzman hekim tarafından planlanmalıdır.

PrEP Yan Etkileri ve Güvenlik Profili

PrEP yan etkileri genellikle hafif ve geçicidir; hastaların çoğu tedaviyi sorunsuz tamamlar. Tedavi, uygun izlemle güvenli kabul edilir ancak bazı bireylerde sistemik etkiler görülebilir.

Yaygın yan etkiler:

• Bulantı ve mide rahatsızlığı
• Baş ağrısı
• Halsizlik
• İştah değişiklikleri

Nadir durumlarda böbrek fonksiyonlarında bozulma ve kemik mineral yoğunluğunda azalma olabilir. Bu nedenle tedavi boyunca klinik testlerle izlem önemlidir.

PrEP ile Prezervatif Birlikte Kullanılır mı?

PrEP ile prezervatif birlikte kullanıldığında HIV ve diğer cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı en yüksek koruma sağlanır. PrEP HIV’e karşı korur ancak diğer enfeksiyonları engellemez.

Birlikte kullanım, hem enfeksiyon riskinin hem de üreme sağlığı komplikasyonlarının azaltılmasını sağlar. Özellikle partner statüsü bilinmeyen ilişkilerde veya birden fazla partnerli cinsel yaşamda kombine korunma stratejileri önerilir.

PrEP ve PEP Arasındaki Fark Nedir? (Karşılaştırma)

PrEP ve PEP, HIV’e karşı koruyucu stratejilerdir ancak uygulama zamanı ve kullanım amaçları açısından birbirinden tamamen farklıdır. PrEP temas öncesi, PEP ise temas sonrası uygulanır.

Sürekli risk taşıyan bireylerde PEP yerine PrEP önerilir.

Kadınlarda PrEP Kullanımı

Kadınlarda PrEP kullanımı, vajinal dokuda ilaç dağılımı nedeniyle koruyucu seviyeye ulaşmak için daha uzun süreli düzenli kullanım gerektirebilir. Uyum, etkinliği belirleyen en önemli faktördür.

Kadınlarda kullanım özellikle HIV pozitif partnerle ilişkide, korunmasız temas durumlarında ve üreme sağlığı riskleri içeren durumlarda önemlidir. Gebelik planlayan bireylerde tedavi kadın doğum ve enfeksiyon uzmanı tarafından birlikte yönetilmelidir.

Erkeklerde PrEP Kullanımı (MSM Dahil)

Erkeklerde PrEP kullanımı, özellikle erkeklerle seks yapan erkeklerde HIV önleme stratejilerinde en etkili yöntemlerden biridir. Anal temas nedeniyle bulaş riski diğer temas türlerine göre daha yüksektir.

Bu grupta düzenli kullanım, halk sağlığı açısından koruyucu etki yaratır. Uyumsuz kullanım, etkinlikte belirgin düşüşe neden olabilir. Düzenli test, izlem ve danışmanlık tedavinin önemli bileşenleridir.

PrEP Hamilelik ve Emzirme Döneminde Kullanılır mı?

PrEP hamilelik ve emzirme döneminde gerekli durumlarda kullanılabilir; karar risk–yarar analizi ile uzman hekim tarafından verilmelidir. Bazı ilaç bileşenleri bu dönemlerde daha fazla tercih edilirken bazıları önerilmez.

Tedavi, anne ve bebek sağlığı açısından multidisipliner değerlendirme gerektirir. HIV riski devam eden gebelerde koruyucu tedavi önemlidir.

PrEP Fiyatları ve Nereden Alınır?

PrEP fiyatları kullanılan ilaç türüne, kurum politikasına ve reçete gereksinimlerine göre değişiklik gösterir. Tedavi yalnızca hekim değerlendirmesi sonrası reçete ile temin edilebilir.

İlaçlar genellikle enfeksiyon hastalıkları birimleri, üniversite hastaneleri veya yetkilendirilmiş sağlık kurumları tarafından reçete edilir. Kişinin kendi başına ilaç temin etmesi tıbben uygun değildir ve tedavi etkinliğini riske atabilir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)