PEP (Post-Exposure Prophylaxis)

PEP (Post-Exposure Prophylaxis), HIV virüsüyle olası temas sonrası enfeksiyon gelişme riskini azaltmayı hedefleyen, 72 saat içinde başlanan ve yaklaşık 28 gün süren antiretroviral tedavi protokolüdür. PEP, maruziyet sonrası virüsün bağışıklık hücrelerine yerleşmeden önce çoğalmasını durdurarak enfeksiyon oluşum ihtimalini anlamlı şekilde düşürür. Rutin korunma yöntemi değil, acil müdahaledir.

Bu tedavi, HIV’in temas anından sonraki erken replikasyon sürecini hedef alır. Antiretroviral ilaçlar, virüsün genetik materyalini çoğaltmasını ve hücre içine entegrasyonunu engelleyen farmakolojik mekanizmalarla çalışır. Uygulama sürecinde düzenli klinik izlem, HIV testleri, karaciğer ve böbrek fonksiyon değerlendirmeleri yapılır. Tedavi her zaman uzman hekim kontrolünde başlatılmalıdır ve yalnızca riskli temas durumlarında önerilir.

PEP Ne İşe Yarar ve Nasıl Korur?

PEP HIV açısından yüksek risk oluşturan temaslardan sonra enfeksiyon gelişmesini engellemeye yönelik farmakolojik koruma sağlar ve virüsün hücre içine girmeden önce çoğalma sürecini hedef alır. Riskli temas sonrası hızlı başlatıldığında HIV bulaş ihtimalini belirgin biçimde azaltır ancak tek başına kesin koruma sağlamaz.

Tedavi etkinliği; başlama zamanı, temasın türü (anal, vajinal, kan teması), partnerin viral yükü, kullanılan ilaç kombinasyonu ve hasta uyumu gibi faktörlere bağlıdır. İlk 2–24 saat içinde başlamak koruyuculuğu en üst seviyeye çıkarırken 72 saat sonrası başlanması bilimsel olarak etkisiz kabul edilir. PEP, korunmasız ilişki, iğne paylaşımı veya sağlık çalışanı yaralanması gibi temaslarda kritik rol oynar.

PEP Ne Zaman Alınmalı?

PEP ne zaman alınacağı, maruziyetin üzerinden geçen süreyle doğrudan ilişkilidir ve tedavinin en geç 72 saat içinde başlatılması gerekir. İlk birkaç saat, virüsün hücrelere yerleşme süreci başlamadan önce en kritik zaman aralığıdır.

HIV maruziyetinden sonraki ilk 24 saat koruma açısından en etkili dönemdir. Bu süreçte antiretroviral ilaçlar virüsün hücresel giriş ve çoğalma aşamalarını baskılar. 72 saatten sonra virüsün hücre içine entegre olma ihtimali yükseldiği için tedavi önerilmez. Temas türü, virüs taşıyıcısının durumu ve ek enfeksiyon riskleri değerlendirilerek tedavi kararı verilir.

PEP Nasıl Kullanılır? Tedavi Süreci ve İzlem

PEP nasıl kullanıldığı, tedaviye başlama sonrası düzenli doz alımı ve klinik takip süreciyle belirlenir. Tedavi genellikle 28 gün boyunca günlük tablet formunda antiretroviral kombinasyonlarla uygulanır.

Tedavi öncesi HIV testi, böbrek-karaciğer fonksiyonları, hepatit markerları ve gebelik testi yapılabilir. Bazı vakalarda test sonucu çıkmadan PEP başlanır ve sonuçlara göre tedavi sürdürülür. Tedavi boyunca yan etkiler izlenir, ilaç etkileşimleri değerlendirilir ve tedavi protokolü gerekirse güncellenir. Tedavi bitiminde ve 3. ayda HIV testi tekrarlanarak sonuç doğrulanır.

PEP Kimlere Uygulanır?

PEP kimlere uygulanacağı temas şekline bağlıdır ve yalnızca yüksek riskli maruziyet durumlarında önerilir. Risk düşükse tedavi başlanmayabilir ve farklı izlem protokolleri uygulanır.

Uygulama önerilen durumlar:

• Kondom yırtılması, kayması veya korunmasız cinsel ilişki
• HIV pozitif partnerle riskli temas
• Cinsel saldırı sonrası temas
• Enjeksiyon iğnesi paylaşımı veya damar içi madde kullanımı
• Sağlık çalışanlarında iğne batması ve kesici-delici yaralanma
• HIV pozitif bireyin kan veya vücut sıvısıyla temas

PEP rutin korunma yöntemi değildir; risk değerlendirmesi hekim tarafından yapılmalıdır.

Cinsel İlişki Sonrası PEP Nasıl Alınır?

Cinsel ilişki sonrası PEP, korunmasız temas veya kondom yırtılması gibi durumlarda kişinin gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurmasıyla uygulanır. Değerlendirme yapılır, gerekli testler alınır ve gecikme olmadan tedavi başlatılır.

Başvuru esnasında temas türü (anal, vajinal, oral), partnerin HIV durumu, kanama varlığı ve travmatik temas değerlendirilir. İlk testler HIV, hepatit markerları, gebelik testi ve kan tahlillerini içerebilir. Cinsel saldırı olgularında ek profilaksi, acil kontrasepsiyon ve adli süreç protokolleri de uygulanır. Tedavi başlandığında 28 gün boyunca doz atlamamak önemlidir.

Temas Sonrası HIV Riski ve PEP’in Etkinliği

Temas sonrası HIV riski, temasın niteliği ve virüsün bulunduğu ortamla ilişkilidir; PEP bu riski erken müdahaleyle azaltır. Risk anal ilişkte vajinal temasa göre daha yüksektir ve kanla doğrudan temas durumunda en yükseğe çıkar.

Virüs yükü “saptanamayan” bireylerde bulaş ihtimali çok düşüktür. PEP doğru zamanda ve uygun tedavi protokolüyle uygulandığında enfeksiyon gelişme oranını ciddi şekilde düşürür. Doz atlamak veya geç başlamak etkinliği azaltır. Ek olarak, tedavi sürecinde riskli temas tekrarlanmamalıdır çünkü yeni bir maruziyet önceki tedaviyi korumasız bırakabilir.

PEP Etkinliği Kaç Gün Sürer?

PEP etkinliği tedavi süresince devam eder ve ilaçlar kesildiğinde koruyucu etki kalıcı olarak sürmez. PEP, yalnızca uygulanma döneminde koruma sağlar ve tekrar maruziyetlerde yeniden değerlendirme gerekir.

Tedavi bitiminden sonra virüsün tespit edilememesi için HIV testlerinin belirtilen zamanlarda yapılması gerekir. PEP, HIV’e karşı uzun dönemli koruma sunmadığı için tekrar risk taşıyan bireylerde uzun süreli korunma yöntemi olarak PrEP değerlendirilmelidir. Tekrarlayan temaslarda sürekli PEP kullanımı tıbben uygun değildir ve enfeksiyon ihtimalini azaltmaz.

PEP Test Gerektirir mi? Hangi Testler Yapılır?

PEP test gereklilikleri tedavi öncesi ve sonrası değerlendirmeleri içerir. Başlangıçta HIV testi, karaciğer-böbrek fonksiyon testleri, hepatit markerları ve gerekirse gebelik testi yapılır. Bazı durumlarda tedavi test sonucu çıkmadan başlatılır.

Tedavi süresince takip testleri, yan etki yönetimi ve ilaç güvenliği için gereklidir. Tedavi bitişinde HIV testi tekrar edilir ve 3 ay sonra doğrulama testi uygulanır. Yüksek riskli maruziyetlerde ek enfeksiyonlar (sifiliz, gonore, klamidya, HCV) için tarama yapılması önerilir. Klinik süreç uzman değerlendirmesiyle planlanır.

HIV Testi Ne Zaman Yapılmalı?

HIV testi, maruziyet sonrası ve PEP tedavisi boyunca belirli periyotlarda yapılmalıdır. Tedavi öncesi test başlangıç referansını oluşturur; tedavi sonrası 4. ve 12. haftalarda tekrar test yapılır.

Erken dönem testler pencere dönemi nedeniyle her zaman kesin sonuç vermez. 4. haftadaki test tedavi etkinliği değerlendirmesi açısından önemlidir; ancak kesin sonuç için 12. hafta testi gereklidir. Bazı durumlarda 6. ayda ek test önerilebilir. Kullanılan test türünün (4. nesil kombine testler gibi) pencere süresine uygun olması gerekir.

Ek Kan Testleri ve Takip Protokolü

Ek kan testleri, HIV dışı enfeksiyon riskleri, ilaç yan etkileri ve organ fonksiyonlarının izlenmesi amacıyla uygulanır. Bu testler tedavi sürecinin güvenliğini sağlar.

Takipte yapılan testler şunları içerebilir:

• AST/ALT, kreatinin, üre, eGFR
• Hepatit B ve C markerları
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon taramaları
• Gebelik testi
• Tam kan sayımı

Takip protokolü temasın niteliği, kullanılan ilaç kombinasyonu ve hastanın sağlık durumuna göre özelleştirilir. Yan etkiler veya organ toksisitesi gelişirse tedavi rejimi değiştirilebilir.

PEP Yan Etkileri Nelerdir?

PEP yan etkileri genellikle hafif ve geçicidir; çoğu kişi tedaviyi tamamlayabilir. En sık görülen etkiler gastrointestinal ve nörolojik belirtilerdir.

Yaygın yan etkiler:

• Bulantı, kusma, ishal
• Baş ağrısı, yorgunluk
• Uyku düzensizliği
• İştah değişimleri

Nadir durumlarda karaciğer enzimlerinde yükselme veya böbrek fonksiyon bozukluğu görülebilir. Bu nedenle tedavi boyunca klinik izlem önemlidir. Şiddetli yan etkilerde tedavi hekim kontrolünde düzenlenir.

PEP ve PrEP Arasındaki Fark Nedir? (Karşılaştırma)

PEP ve PrEP, HIV’e karşı koruyucu stratejilerdir; ancak kullanım amaçları ve zamanlama açısından farklıdır. PEP temas sonrası kısa süreli koruma sağlarken PrEP temas öncesi düzenli kullanım için planlanır.

Temel farklar:

Tekrarlayan risk taşıyan bireylerde PEP yerine PrEP önerilir.

PEP Hamilelikte Kullanılır mı?

PEP hamilelikte gerekli durumlarda kullanılabilir ve birçok durumda fayda, potansiyel risklerden daha ağır basar. Tedavi kararı obstetrik ve enfeksiyon uzmanları tarafından birlikte değerlendirilmelidir.

Gebelikte viral bulaş riski ve ilaç güvenliği aynı anda göz önünde bulundurulur. Bazı antiretroviral ilaçlar gebelikte daha güvenli kabul edilirken bazı moleküller tercih edilmez. Doz uyumu ve takip, gebelikte daha sık izlem gerektirebilir. Tedavi, anne ve fetüs sağlığı açısından multidisipliner ekip tarafından yönetilmelidir.

PEP Fiyatları ve Nereden Alınır?

PEP fiyatları kullanılan ilaç kombinasyonu, kurumun politikası ve reçete gereksinimine göre değişiklik gösterir. PEP tedavisi genellikle hastaneler, enfeksiyon hastalıkları birimleri ve acil servislerde uzman hekim tarafından düzenlenir.

İlaç temini yalnızca reçete ile yapılır ve tedaviye başlamadan önce klinik değerlendirme zorunludur. Cinsel saldırı ve sağlık çalışanı yaralanmalarında bazı kurumlarda tedavi ücretsiz karşılanabilir. Erken başvuru tedavi başarısı için kritik olduğundan gecikmeden sağlık kuruluşuna gidilmelidir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)